علل احتمالی سرطان در کودکان و نوجوانان چیست؟

بیشتر سرطان‌های کودکان، مانند بزرگسالان، ناشی از تغییرات ژنتیکی (تغییر، جهش یا واریانت) هستند که منجر به رشد کنترل‌نشدهٔ سلول‌ها و در نهایت سرطان می‌شوند. برخی از این تغییرات ژنتیکی از والدین به فرزندان منتقل می‌شوند (واریانت‌های ژرم‌لاین) و خطر سرطان را افزایش می‌دهند. تغییرات ژنتیکی همچنین می‌توانند به‌صورت خودبه‌خود در طول رشد سلولی رخ دهند.

تغییرات ژنتیکی ارثی

حدود 8 تا 10٪ از کل سرطان‌های دوران کودکی ناشی از یک واریانت پاتوژن ارثی در ژن‌های مستعدکنندهٔ سرطان هستند، هرچند این درصد بسته به نوع سرطان متفاوت است (1–9).
برای مثال، حدود 45٪ از کودکان مبتلا به رتینوبلاستوما (سرطان چشم کودکان) یک واریانت پاتوژن در ژن RB1 را از والدین خود به ارث برده‌اند (10).
همچنین کودکانی که واریانت‌های مرتبط با سندرم‌های خانوادگی خاصی مانند لی-فرامنی، بکویت-ویدمن، کم‌خونی فانکونی، نونان و فون هیپل–لیندو را به ارث می‌برند، در معرض خطر بالاتری برای سرطان دوران کودکی هستند.

تغییرات ژنتیکی در اوایل رشد

برخی تغییرات ژنتیکی نادر که در طی رشد یکی از سلول‌های زاینده (اسپرم یا تخمک) ایجاد می‌شوند و به زیگوت تبدیل می‌گردند، می‌توانند خطر سرطان را در کودک افزایش دهند. این تغییرات شامل شکستگی، حذف، جابه‌جایی یا اضافه بودن کروموزوم‌ها و نیز واریانت‌های ژنی است.
یکی از این تغییرات تریزومی 21 (وجود یک نسخهٔ اضافی از کروموزوم 21) است که باعث سندرم داون می‌شود. کودکان مبتلا به سندرم داون 10 تا 20 برابر بیش از سایر کودکان در معرض ابتلا به لوسمی هستند (11)، هرچند تنها درصد کمی از موارد لوسمی کودکان به این سندرم مرتبط است.

مواجهه‌های محیطی

تغییرات ژنتیکی سرطان‌زا می‌توانند پس از تولد نیز در سلول‌های مختلف بدن ایجاد شوند، به‌ویژه در اوایل کودکی که بدن به‌طور فعال در حال رشد است (12). میزان نقش عوامل محیطی در این تغییرات به‌طور کامل مشخص نیست.
برخی عوامل محیطی مانند دود سیگار، آزبست و پرتو فرابنفش خورشید می‌توانند باعث تغییرات ژنتیکی منجر به سرطان شوند. با این حال، شناسایی علل محیطی سرطان کودکان دشوار است، زیرا این سرطان‌ها نادر هستند و تعیین مواجهه‌های اولیهٔ کودکان سخت است.

با این وجود، برخی مواجهه‌های محیطی با سرطان کودکان و نوجوانان مرتبط شناخته شده‌اند. برای مثال، یک مطالعه نشان داد که ملانوما در کودکان و نوجوانان (11–20 سال) شباهت‌های ژنومی زیادی با ملانومای بزرگسالان دارد، از جمله افزایش جهش‌های ناشی از UV (13).
همچنین پرتوهای یونیزان می‌توانند منجر به لوسمی و سایر سرطان‌ها شوند. کودکانی که در جنگ جهانی دوم در ژاپن در معرض بمباران اتمی قرار گرفتند، خطر بالاتری برای لوسمی داشتند (14) و کودکانی که در حادثهٔ چرنوبیل در معرض پرتو قرار گرفتند، خطر بیشتری برای سرطان تیروئید داشتند (15).

مواجههٔ والدین با پرتوهای یونیزان نیز ممکن است بر خطر سرطان در فرزندان آینده تأثیر بگذارد. کودکانی که مادرانشان در دوران بارداری تحت عکسبرداری با اشعهٔ ایکس قرار گرفتند یا پس از تولد در معرض سی‌تی‌اسکن بودند، افزایش اندکی در خطر لوسمی و تومورهای مغزی (و احتمالاً سایر سرطان‌ها) نشان داده‌اند (16).
با این حال، بررسی‌های ژنومی فرزندان افراد در معرض پرتو چرنوبیل نشان داده است که این مواجهه باعث افزایش انتقال تغییرات ژنتیکی جدید از والد به فرزند نشده است (17).

سایر مواجهه‌های محیطی والدین نیز با سرطان کودکان مرتبط دانسته شده‌اند. برای برخی انواع لوسمی کودکان (به‌ویژه ALL)، ارتباط‌هایی با سیگار کشیدن پدر (18، 19) و مواجههٔ شغلی والدین با آفت‌کش‌ها گزارش شده است (20–22). همچنین در مورد تومورهای مغزی کودکان، مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده توسط مادران با افزایش خطر مرتبط دانسته شده است (23).

عوامل مرتبط با کاهش خطر سرطان کودکان

برخی عوامل با کاهش خطر سرطان کودکان مرتبط هستند. برای مثال، مصرف فولات توسط مادر با کاهش خطر لوسمی و تومورهای مغزی در کودکان ارتباط دارد (24).
شیردهی با شیر مادر و مواجهه با عفونت‌های شایع دوران کودکی نیز با کاهش خطر لوسمی کودکان مرتبط هستند (25).

منابع منتخب:

1. Siegel RL, Giaquinto AN, Jemal A. Cancer statistics, 2024. CA: A Cancer Journal for Clinicians 2024; 74(1):12–49. [PubMed Abstract]
2. Siegel RL, Miller KD, Fuchs HE, Jemal A. Cancer Statistics, 2021. CA: A Cancer Journal for Clinicians 2021; 71(1):7–33. doi: 10.3322/caac.21654. Erratum in: CA Cancer J Clin. 2021 Jul;71(4):359. [PubMed Abstract]
3. Hargrave D, Bartels U, Bouffet E. Diffuse brainstem glioma in children: Critical review of clinical trials. Lancet Oncology 2006; 7(3):241–248. doi: 10.1016/S1470-2045(06)70615-5. [PubMed Abstract]
4. Ram R, Wolach O, Vidal L, et al. Adolescents and young adults with acute lymphoblastic leukemia have a better outcome when treated with pediatric-inspired regimens: Systematic review and meta-analysis. American Journal of Hematology 2012; 87(5):472–478. [PubMed Abstract]
5. Stock W, Luger SM, Advani AS, et al. A pediatric regimen for older adolescents and young adults with acute lymphoblastic leukemia: Results of CALGB 10403. Blood 2019; 133(14):1548–1559. doi: 10.1182/blood-2018-10-881961. Epub 2019 Jan 18. Erratum in: Blood. 2019 Sep 26;134(13):1111. [PubMed Abstract]
6. Björkholm M, Edgren G, Dickman PW. Trends in survival of young adult patients with acute lymphoblastic leukemia in Sweden and the United States. Blood 2019; 134(4):407–410. doi: 10.1182/blood.2019001168.
7. Gröbner SN, Worst BC, Weischenfeldt J, et al. The landscape of genomic alterations across childhood cancers. Nature 2018; 555(7696):321–327. [PubMed Abstract]
8. Zhang J, Walsh MF, Wu G, et al. Germline mutations in predisposition genes in pediatric cancer. New England Journal of Medicine 2015; 373:2336–2346. [PubMed Abstract]
9. Bakhuizen JJ, Hopman SMJ, Bosscha MI, et al. Assessment of cancer predisposition syndromes in a national cohort of children with a neoplasm. JAMA Network Open 2023; 6(2):e2254157. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2022.54157. [PubMed Abstract]
10. Dimaras H, Corson TW, Cobrinik D, et al. Retinoblastoma. Nature Reviews. Disease Primers. 2015; 1:15021. [PubMed Abstract]
11. Ross JA, Spector LG, Robison LL, Olshan AF. Epidemiology of leukemia in children with Down syndrome. Pediatric Blood and Cancer 2005; 44(1):8–12. [PubMed Abstract]
12. Moore L, Cagan A, Coorens THH, et al. The mutational landscape of human somatic and germline cells. Nature 2021; 597(7876):381–386. [PubMed Abstract]
13. Lu C, Zhang J, Nagahawatte P, et al. The genomic landscape of childhood and adolescent melanoma. Journal of Investigative Dermatology 2015; 135(3):816–823. [PubMed Abstract]
14. Hsu WL, Preston DL, Soda M, et al. The incidence of leukemia, lymphoma and multiple myeloma among atomic bomb survivors: 1950–2001. Radiation Research 2013; 179(3):361–382. [PubMed Abstract]
15. Cardis E, Hatch M. The Chernobyl accident–an epidemiological perspective. Clinical Oncology: A Journal of the Royal College of Radiologists 2011; 23(4):251–260. [PubMed Abstract]
16. Pearce MS, Salotti JA, Little MP, et al. Radiation exposure from CT scans in childhood and subsequent risk of leukaemia and brain tumours: A retrospective cohort study. Lancet 2012; 380(9840):499–505. [PubMed Abstract]
17. Yeager M, Machiela MJ, Kothiyal P, et al. Lack of transgenerational effects of ionizing radiation exposure from the Chernobyl accident. Science 2021; 372(6543):725–729. [PubMed Abstract]
18. Liu R, Zhang L, McHale CM, Hammond SK. Paternal smoking and risk of childhood acute lymphoblastic leukemia: Systematic review and meta-analysis. Journal of Oncology 2011; 2011:854584. [PubMed Abstract]
19. Cao Y, Lu J, Lu J. Paternal smoking before conception and during pregnancy is associated with an increased risk of childhood acute lymphoblastic leukemia: A systematic review and meta-analysis of 17 case–control studies. Journal of Pediatric Hematology/Oncology 2020; 42(1):32–40. [PubMed Abstract]
20. Van Maele-Fabry G, Lantin AC, Hoet P, Lison D. Childhood leukaemia and parental occupational exposure to pesticides: A systematic review and meta-analysis. Cancer Causes & Control 2010; 21(6):787–809. [PubMed Abstract]
21. Vinson F, Merhi M, Baldi I, Raynal H, Gamet-Payrastre L. Exposure to pesticides and risk of childhood cancer: A meta-analysis of recent epidemiological studies. Occupational and Environmental Medicine 2011; 68(9):694–702. [PubMed Abstract]
22. Karalexi MA, Tagkas CF, Markozannes G, et al. Exposure to pesticides and childhood leukemia risk: A systematic review and meta-analysis. Environmental Pollution 2021; 285:117376. [PubMed Abstract]
23. Johnson KJ, Cullen J, Barnholtz-Sloan JS, et al. Childhood brain tumor epidemiology: A brain tumor epidemiology consortium review. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 2014; 23(12):2716–2736. [PubMed Abstract]
24. Chiavarini M, Naldini G, Fabiani R. Maternal folate intake and risk of childhood brain and spinal cord tumors: A systematic review and meta-analysis. Neuroepidemiology 2018; 51(1–2):82–95. [PubMed Abstract]
25. Amitay EL, Keinan-Boker L. Breastfeeding and childhood leukemia incidence: A meta-analysis and systematic review. JAMA Pediatrics 2015; 169(6):e151025. [PubMed Abstract]

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک