رویکردی غیرتهاجمی برای یکی از کشنده‌ترین سرطان‌های مغز

پژوهشگران دانشکده پزشکی دانشگاه واشنگتن در سنت‌لوئیس، همراه با دانشمندان دانشگاه نورث‌وسترن، یک راهکار غیرتهاجمی برای درمان یکی از مهاجم‌ترین و مرگبارترین انواع سرطان مغز ارائه کرده‌اند.
این روش بر نانوساختارهای مهندسی‌شده بسیار کوچک متکی است که ترکیبات ضدسرطان قوی را از طریق قطره‌های بینی به مغز منتقل می‌کنند.
در مطالعات انجام‌شده روی موش‌ها، این روش با تحریک سیستم ایمنی مغز توانست گلیوبلاستوما را درمان کند و در عین حال از تهاجمی بودن روش‌های مشابه در حال توسعه جلوگیری می‌کند.

این یافته‌ها ماه جاری در PNAS منتشر شد.

چرا درمان گلیوبلاستوما دشوار است؟

گلیوبلاستوما از آستروسیت‌ها—نوعی از سلول‌های مغزی—منشأ می‌گیرد و شایع‌ترین تومور بدخیم مغز است که حدود سه نفر از هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر در آمریکا را درگیر می‌کند.
این بیماری با سرعت پیشرفت می‌کند و تقریباً همیشه مرگبار است. یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها در درمان آن، انتقال داروهای مؤثر به مغز است.

الکساندر اچ. اشتگ، استاد و نایب‌رئیس تحقیقات در دپارتمان نوروسرجری دانشکده پزشکی واشنگتن و مدیر تحقیق مرکز تومور مغزی سیتمن، گفت:
«هدف ما ایجاد یک درمان غیرتهاجمی بود که بتواند پاسخ ایمنی را برای حمله به گلیوبلاستوما فعال کند. در این پژوهش نشان دادیم که نانوساختارهای مهندسی‌شده دقیق—موسوم به اسیدهای نوکلئیک کروی—می‌توانند مسیرهای ایمنی قدرتمندی را در مغز به‌صورت ایمن و مؤثر فعال کنند. این دستاورد تعریف تازه‌ای از ایمونوتراپی سرطان در تومورهای دشوار برای دسترسی ایجاد می‌کند.»

فعال‌سازی دوباره سیستم ایمنی با نانوداروهای مسیر STING

گلیوبلاستوما معمولاً یک «تومور سرد» نامیده می‌شود، زیرا به‌طور طبیعی پاسخ ایمنی قوی برنمی‌انگیزد. برخلاف تومورهای گرم که به ایمونوتراپی پاسخ بهتری می‌دهند، گلیوبلاستوما تمایل دارد از شناسایی توسط سیستم ایمنی فرار کند.

دانشمندان مدت‌هاست به بررسی فعال‌سازی مسیر STING پرداخته‌اند—مسیر فعال‌شونده هنگام تشخیص DNA بیگانه توسط سلول‌ها که دفاع ایمنی را برمی‌انگیزد.

پژوهش‌های پیشین نشان داد که داروهای فعال‌کننده STING می‌توانند سیستم ایمنی را برای حمله به گلیوبلاستوما آماده کنند، اما این داروها سریع تجزیه می‌شوند و باید به‌صورت مستقیم داخل تومور تزریق شوند—فرایندی تهاجمی که نیازمند دوزهای متعدد است.

آکانکشا ماهاجان، پژوهشگر فوق‌دکتری و نویسنده نخست مطالعه گفت:
«هدف ما کاهش بار روش‌های تهاجمی برای بیماران بود و فکر کردیم می‌توانیم از پلتفرم‌های اسید نوکلئیک کروی برای رساندن این داروها به شیوه‌ای غیرتهاجمی استفاده کنیم.»

ساخت نانوساختارهای هسته‌طلایی برای انتقال از بینی به مغز

برای حل این چالش، گروه اشتگ با چاد ای. میرکین—مدیر مؤسسه بین‌المللی نانوفناوری در دانشگاه نورث‌وسترن—همکاری کرد.
میرکین سازنده اسیدهای نوکلئیک کروی (SNAs) است—نانوذراتی با هسته و پوشش متراکم DNA یا RNA که کارایی بیشتری نسبت به سامانه‌های سنتی دارند.

تیم‌ها نسخه‌ای تخصصی از SNAs با هسته نانوذرات طلا و قطعات کوتاه DNA طراحی کردند که مسیر STING را در سلول‌های ایمنی هدف فعال می‌کند.
برای ورود آن‌ها به مغز، از حفره بینی به‌عنوان نقطه ورود استفاده شد.

پیش‌تر انتقال دارو از بینی به مغز بررسی شده بود، اما هیچ نانودرمانی‌ای پیش از این قادر به فعال‌سازی پاسخ ایمنی علیه تومورهای مغزی از این مسیر نبود.

ماهاجان افزود:
«این نخستین‌بار است که نشان داده می‌شود می‌توان با انتقال نانودرمانی از بینی به مغز، فعال‌سازی سلول‌های ایمنی را در تومورهای گلیوبلاستوما افزایش داد.»

ردیابی نانو‌قطره‌ها هنگام حرکت به سمت مغز

برای اثبات انتقال انتخابی به مغز و فعال‌سازی صحیح سلول‌های ایمنی هدف، پژوهشگران یک برچسب مولکولی با تابش در نور مادون‌قرمز نزدیک به nanodrops اضافه کردند.
پس از تجویز قطره‌های بینی به موش‌های مبتلا به گلیوبلاستوما، حرکت ذرات در مسیر عصب اصلی ارتباط‌دهنده صورت به مغز مشاهده شد.

در مغز، پاسخ ایمنی ناشی از نانودارو عمدتاً در سلول‌های ایمنی داخل تومور متمرکز شد و مقداری فعالیت در غدد لنفاوی مجاور نیز دیده شد.
نکته مهم این‌که درمان در سراسر بدن پراکنده نشد و این امر احتمال عوارض جانبی ناخواسته را کاهش می‌دهد.

بررسی‌های بیشتر نشان داد که سلول‌های ایمنی داخل و اطراف تومور مسیر STING را فعال کرده‌اند و در نتیجه آماده حمله قوی‌تر به سرطان شده‌اند.

ترکیب درمان‌ها برای نابودی تومور و جلوگیری از بازگشت بیماری

هنگامی که این نانودرمانی با داروهایی که سلول‌های T—نوعی دیگر از سلول‌های ایمنی—را فعال می‌کنند ترکیب شد، درمان دو دوزه توانست تومورها را در موش‌ها به‌طور کامل حذف کند و ایمنی طولانی‌مدتی ایجاد کند که از بازگشت سرطان جلوگیری کرد.
این نتایج بسیار بهتر از درمان‌های فعلی فعال‌کننده STING بود.

اشتگ اشاره کرد که فعال‌سازی مسیر STING به‌تنهایی احتمالاً برای درمان کامل گلیوبلاستوما کافی نیست، زیرا تومور از چندین راهکار برای تضعیف یا خاموش‌سازی پاسخ ایمنی استفاده می‌کند.
گروه او در حال بررسی افزودن ویژگی‌های فعال‌ساز ایمنی بیشتر به نانوساختارهاست تا چندین هدف درمانی در یک روش واحد قابل دستیابی باشد.

اشتگ گفت:
«این رویکرد امیدی تازه برای درمانی ایمن‌تر و مؤثرتر در گلیوبلاستوما و احتمالاً سایر سرطان‌های مقاوم به ایمنی‌درمانی به‌همراه دارد و گامی حیاتی به سوی کاربرد بالینی است.»

منبع:

Akanksha S. Mahajan, Corey Dussold, Seunghyun Kim, Rachel Jarvis, Lisa A. Hurley, Serena Tommasini-Ghelfi, Jungsoo Park, Connor M. Forsyth, Bin Zhang, Jason Miska, Amy B. Heimberger, Chad A. Mirkin, Alexander H. Stegh. cGAS-agonistic spherical nucleic acids reprogram the glioblastoma immune microenvironment and promote antitumor immunity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2025; 122 (45) DOI: 10.1073/pnas.2409557122

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

معرفی و اهمیت مطالعه

مطالعه‌ای جدید به رهبری پژوهشگران Keck Medicine of USC ترکیبی امیدوارکننده از سه نوع درمان برای گلیوبلاستوما معرفی کرده است؛ نوعی از سرطان مغز که معمولاً با پیش‌آگهی بسیار ضعیف همراه است. بر اساس گزارش National Brain Tumor Society، میانگین بقای بیماران مبتلا به گلیوبلاستوما تنها حدود ۸ ماه است.

درمان با میدان‌های الکتریکی: TTFields چیست؟

میدان‌های درمانی تومور (TTFields) یک روش غیرتهاجمی درمانی است که با استفاده از میدان‌های الکتریکی با شدت پایین و متناوب، به سلول‌های توموری فشار وارد کرده و مانع از تقسیم و رشد آن‌ها می‌شود. این میدان‌ها توسط مجموعه‌ای از الکترودهای مشبک که روی پوست سر قرار می‌گیرند تولید می‌شوند و بیمار روزانه حدود ۱۸ ساعت آن‌ها را استفاده می‌کند.

این درمان نه‌تنها رشد تومور را مهار می‌کند، بلکه باعث جذب بیشتر سلول‌های T (سلول‌های ایمنی قاتل تومور) به درون و اطراف گلیوبلاستوما می‌شود. با استفاده از ایمونوتراپی در ادامه‌ی این روند، سلول‌های T فعال باقی مانده و با سلول‌های قوی‌تر جایگزین می‌شوند.

فعال‌سازی ایمنی بدن در برابر تومور

ترکیب درمان TTFields با ایمونوتراپی، مانند pembrolizumab، یک رویکرد نوآورانه محسوب می‌شود. این دارو یک مهارکننده‌ی ایست بازرسی ایمنی (immune checkpoint inhibitor) است که توانایی شناسایی و حمله سلول‌های T به سلول‌های سرطانی را بهبود می‌دهد.

اما چالش اصلی در درمان گلیوبلاستوما، وجود سد خونی-مغزی است؛ سدی که ورود سلول‌های ایمنی و داروها را به بافت مغز محدود می‌کند. در این مطالعه، پژوهشگران با استفاده از TTFields موفق شدند واکنش ایمنی را مستقیماً در محل تومور آغاز کنند؛ رویکردی که به آن ایمن‌سازی درجا (in situ immunization) گفته می‌شود.

نتایج بالینی: افزایش بقای چشمگیر

این یافته‌ها در قالب کارآزمایی بالینی فاز دوم با عنوان THE-TOP-2  بررسی شد. در این مطالعه ۳۱ بیمار مبتلا به گلیوبلاستوما که دوره شیمی-پرتودرمانی خود را به پایان رسانده بودند، شرکت کردند. از این تعداد، ۲۶ نفر درمان ترکیبی TTFields، شیمی‌درمانی و ایمونوتراپی دریافت کردند.

نتایج کلیدی

بیماران تحت درمان ترکیبی، به‌طور میانگین حدود ۱۰ ماه بیشتر از کسانی که تنها از TTFields و شیمی‌درمانی استفاده کرده بودند، زنده ماندند.

در بیمارانی که تومورشان به دلیل محل قرارگیری قابل جراحی نبود، افزایش بقا تا ۱۳ ماه گزارش شد.

این گروه همچنین پاسخ ایمنی قوی‌تری نسبت به گروه‌های دیگر نشان دادند.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که وجود تومور بزرگ‌تر می‌تواند هدف‌های بیشتری برای تحریک ایمنی فراهم کند و درمان مؤثرتری رقم بزند.

دیدگاه محققان

به گفته‌ی دکتر دیوید ترن، متخصص نوروآنکولوژی، رئیس مرکز تومور مغزیUSC:” TTFields مانند یک مدافع در بازی تیمی عمل می‌کند که قدرت حمله‌ی ایمونوتراپی را افزایش می‌دهد. این همکاری باعث می‌شود درمان، اثربخشیِ واقعی پیدا کند.”

مسیر پیش‌رو: مطالعه‌ی فاز سوم

در حال حاضر، Keck Medicine  در حال اجرای یک کارآزمایی بالینی فاز سوم چندمرکزی است تا اثربخشی ترکیب TTFields با شیمی‌درمانی و ایمونوتراپی را تأیید کند. این مطالعه در ۲۸ مرکز در ایالات متحده و اروپا در حال اجراست و هدف آن جذب بیش از ۷۴۰ بیمار تا آوریل ۲۰۲۹ است. در این مطالعه نقش جراحی در بهبود پاسخ ایمنی نیز ارزیابی خواهد شد.

نتیجه‌گیری

درمان ترکیبی TTFields با شیمی‌درمانی و ایمونوتراپی توانسته است پاسخی ایمنی مؤثر در تومورهای گلیوبلاستوما ایجاد کند، که می‌تواند امید تازه‌ای برای بیمارانی با این تشخیص سخت‌درمان فراهم کند؛ به‌ویژه آن‌هایی که امکان جراحی برایشان وجود ندارد. این روش می‌تواند به عنوان کلید بالقوه برای بهره‌برداری واقعی از ایمونوتراپی در سرطان مغز در نظر گرفته شود.

منبع:

Efficacy and safety of adjuvant TTFields plus pembrolizumab and temozolomide in newly diagnosed glioblastoma: A phase 2 study. Med, 2025; 100708 DOI: 10.1016/j.medj.2025.100708

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

مدولوبلاستوماهای گروه ۳: چالش‌ جدی در سرطان‌های مغزی کودکان

مدولوبلاستوما یکی از شایع‌ترین تومورهای مغزی دوران کودکی است که در بین آن‌ها، نوع گروه ۳ تهاجمی‌ترین و درمان‌ناپذیرترین نوع به شمار می‌رود و نقش قابل‌توجهی در مرگ‌ومیر ناشی از سرطان در کودکان دارد.

کشف هدف درمانی جدید: پروتئین DLAT

در پژوهشی منتشرشده در Cancer Cell، پژوهشگران با بررسی بیش از ۲ هزار ژن متفاوت در سلول‌های سرطانی، دریافتند که بیان بالای ژن DLAT (dihydrolipoyl transacetylase) با کاهش شانس بقاء بیماران ارتباط دارد. این ژن تحت کنترل مستقیم پروتئین c-MYC قرار دارد که نقش محوری در زیست‌شناسی مدولوبلاستومای گروه ۳ ایفا می‌کند.

نقش آنزیم‌های متابولیک در پایداری تومورها

مطالعه نشان داد که c-MYC خود تحت تأثیر آنزیم متابولیک isocitrate dehydrogenase 1 (IDH1) قرار دارد. مدل‌های آزمایشگاهی سلولی و حیوانی نشان دادند که DLAT نه‌تنها در مسیرهای متابولیکی و پاسخ به استرس اکسیداتیو نقش دارد، بلکه در برابر نوعی مرگ سلولی وابسته به مس به نام cuproptosis نیز حساس است.

مس و مرگ سلولی انتخابی در سلول‌های سرطانی

در حالی که مس برای رشد طبیعی مغز حیاتی است، افزایش یا کاهش بیش‌ازحد آن می‌تواند منجر به بیماری شود. پژوهشگران از مولکولی به نام elesclomol استفاده کردند که با افزایش سطح مس در سلول‌های توموری مدولوبلاستومای گروه ۳، باعث القای cuproptosis شد و توانست به‌طور مؤثر رشد تومورها را کاهش دهد.

موفقیت در مدل‌های حیوانی و امید به کاربرد بالینی

موش‌هایی که با elesclomol درمان شدند، عمر طولانی‌تری داشتند و سطح تومور در آن‌ها کاهش چشمگیری داشت. نکته مهم این است که elesclomol قادر است از سد خونی-مغزی عبور کند، حتی در دوزهای بسیار پایین، که این موضوع یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها در درمان‌های مغزی را برطرف می‌کند.

گام بعدی: کارآزمایی‌های بالینی و ترکیب با ایمونوتراپی

پژوهشگران معتقدند که elesclomol به‌ویژه برای بیمارانی که تومورهایشان بیان بالایی از c-MYC و DLAT دارند، مناسب است. آن‌ها اکنون در حال بررسی امکان ترکیب این دارو با ایمنی‌درمانی‌ها هستند و امیدوارند به‌زودی کارآزمایی‌های بالینی انسانی را آغاز کنند.

منبع:

Isocitrate dehydrogenase 1 primes group-3 medulloblastomas for cuproptosis. Cancer Cell, 2025; DOI: 10.1016/j.ccell.2025.04.013

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

مدولوبلاستوما یکی از رایج‌ترین و خطرناک‌ترین تومورهای بدخیم دستگاه عصبی مرکزی در کودکان و نوجوانان است. این تومور در ناحیه مخچه، که مسئول هماهنگی حرکات است، رشد می‌کند و معمولاً به‌سرعت بزرگ می‌شود، به بافت‌های اطراف نفوذ می‌کند و می‌تواند متاستاز دهد. تنوع بالای زیستی این تومورها، درمان آن‌ها را به چالشی جدی بدل کرده است.

منشأ سلولی و زمان شروع تومور

تیمی از پژوهشگران در مرکز سرطان کودکان هاپ در هایدلبرگ (KiTZ)، مرکز تحقیقات سرطان آلمان (DKFZ) و بیمارستان دانشگاهی هایدلبرگ، با استفاده از تحلیل‌های تک‌سلولی، به بررسی زمان و منشأ دقیق ایجاد تومورهای تهاجمی مدولوبلاستوما پرداختند.

کنستانتین اوکونچنیکوف، نویسنده اول این مطالعه، توضیح می‌دهد:”ما هزاران سلول توموری را از نمونه‌های بیماران کودک مبتلا به مدولوبلاستوما از نظر ژنتیکی بررسی کردیم. این فناوری امکان بازسازی دقیق تاریخچه‌ تکامل تومور را فراهم می‌کند.”

تغییرات ژنتیکی اولیه و ثانویه

بر اساس این تحلیل‌ها، تومورها شامل دو دسته تغییر ژنتیکی هستند:

تغییرات اولیه که در مراحل بسیار زودهنگام رخ می‌دهند

تغییرات ثانویه که در مراحل پیشرفته‌تر ظاهر می‌شوند

یافته‌ها نشان می‌دهند که زیرگروه‌های بسیار تهاجمی مدولوبلاستوما، موسوم به گروه‌های ۳ و ۴، احتمالاً در فاصله بین سه‌ماهه نخست بارداری تا پایان سال اول زندگی کودک آغاز می‌شوند. این تومورها از سلول‌های پیش‌ساز نوع خاصی از سلول‌های عصبی تخصص‌یافته به‌نام سلول‌های unipolar brush منشأ می‌گیرند که در همان بازه زمانی رشد می‌کنند.

در این سلول‌ها، تغییرات وسیع کروموزومی رخ می‌دهد، مانند حذف یا اضافه شدن کروموزوم‌ها یا بازوهای کروموزومی، که احتمالاً به‌صورت تصادفی اتفاق می‌افتد.

ژن‌های سرطانی و رشد تومور

به‌گفته دکتر لنا کوچر، سرپرست مطالعه:”ما بر این باوریم که این تغییرات کروموزومی اولیه، آغازگر فرایند تومورزایی هستند و سال‌ها پیش از بروز علائم بالینی اتفاق می‌افتند.”

ژن‌های سرطانی معروف مانند MYC، MYCN و PRDM6 فقط در مراحل پیشرفته‌تر تومور دیده می‌شوند. این موضوع نشان می‌دهد که نقش این ژن‌ها بیشتر در رشد تومور، مقاومت به درمان و متاستاز است تا شروع اولیه سرطان.

چشم‌انداز تشخیص زودهنگام

این پژوهش نه‌تنها درک ما از منشأ و زمان آغاز تومورهای مغزی کودکان را متحول می‌کند، بلکه امکان‌سنجی روش‌های جدید تشخیص زودهنگام را نیز مطرح می‌کند.

دکتر کوچر می‌افزاید:”اگر در آینده بتوانیم روش‌هایی به‌اندازه کافی حساس برای شناسایی این تغییرات اولیه، مثلاً از طریق قطعات DNA در خون، توسعه دهیم، می‌توانیم گام بزرگی در جهت غربالگری زودهنگام نوزادان برداریم.”

منبع:

Oncogene aberrations drive medulloblastoma progression, not initiation. Nature, 2025 DOI: 10.1038/s41586-025-08973-5

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

تحقیقات جدید نشان می‌دهد که یک آزمایش ژنتیکی سریع می‌تواند به هدایت دستان جراحان در حین برداشتن دقیق تومورها از بیماران مبتلا به سرطان مغز کمک کند.

این آزمایش می‌تواند سطح سلول‌های سرطانی را در یک نمونه بافت در مدت ۱۵ دقیقه اندازه‌گیری کند. این مدت زمان به اندازه‌ای سریع است که بتواند بازخورد لازم را به جراحان در حین عمل جراحی ارائه دهد. محققان اعلام کردند که این تست ژنتیکی قادر است حتی تا پنج سلول سرطانی در هر میلی‌متر مربع از بافت را تشخیص دهد.

این ویژگی باعث می‌شود که این آزمایش به اندازه‌ای سریع و دقیق باشد که بتواند به عنوان اولین ابزار عملی از این نوع برای تشخیص سلول‌های سرطانی در حین جراحی مغز مورد استفاده قرار گیرد.

دکتر دانیل اورینگر، استادیار جراحی مغز و اعصاب و پاتولوژی در دانشکده پزشکی NYU Grossman  و یکی از محققان ارشد این مطالعه، در بیانیه‌ی خبری گفت: “برای بسیاری از سرطان‌ها، مانند تومورهای مغزی، موفقیت جراحی سرطان و جلوگیری از بازگشت آن بستگی به میزان برداشتن تومور و سلول‌های سرطانی اطراف آن به صورت ایمن دارد.”

آزمایش جدید و سریع :Ultra-Rapid droplet digital PCR

این آزمایش که Ultra-Rapid droplet digital PCR نام دارد که نسخه‌ای بهبودیافته از تست استاندارد droplet digital PCR است. مدت زمان انجام تست استاندارد برای ارائه نتیجه چندین ساعت است، اما نسخه جدید به شکل قابل‌توجهی سریع‌تر عمل می‌کند.

اورینگر توضیح داد:

“با استفاده از Ultra-Rapid droplet digital PCR، جراحان اکنون می‌توانند تشخیص دهند که کدام سلول‌ها سرطانی هستند و چه تعداد از این سلول‌های سرطانی در یک ناحیه خاص از بافت حضور دارند، با دقتی که تاکنون امکان‌پذیر نبوده است.”

نتایج آزمایش روی بیماران مبتلا به سرطان مغز:

طبق نتایج منتشر شده در تاریخ ۲۵ فوریه 2025 در مجله  Cell، این تست در بیش از ۷۵ نمونه بافتی از ۲۲ بیمار در بیمارستان NYU Langone  مورد آزمایش قرار گرفت و نتایج آن با آزمایش استاندارد droplet digital PCR مطابقت داشت.

تمامی این بیماران تحت عمل جراحی برای برداشتن تومور گلیوما (نوعی از سرطان مغز)، قرار داشتند. محققان همچنین گزارش دادند که این تست توانست نمونه‌های حاوی سلول‌های سرطانی و نمونه‌های بدون سرطان را به‌درستی تشخیص دهد.

دکتر گیلاد اورونی، یکی از محققان ارشد و متخصص ژنتیک در مرکز ژنتیک انسانی و ژنومیک در دانشکده پزشکی NYU Grossman، گفت:

“مطالعه ما نشان می‌دهد که Ultra-Rapid droplet digital PCR می‌تواند ابزاری سریع و کارآمد برای تشخیص مولکولی سرطان مغز در حین جراحی باشد و همچنین پتانسیل استفاده برای سرطان‌های خارج از بافت مغز را نیز دارد.”

بهینه‌سازی و برنامه‌های آینده

محققان این تست را با بهینه‌سازی مراحل مختلف آزمایش استاندارد توسعه دادند. به عنوان مثال:

مدت‌زمان لازم برای استخراج DNA از نمونه‌های تومور را از ۳۰ دقیقه به کمتر از ۵ دقیقه کاهش دادند.

زمان موردنیاز برای پردازش نمونه‌ها را از ۲ ساعت به کمتر از ۳ دقیقه کاهش دادند.

گام بعدی، اتوماسیون این تست برای سرعت و سهولت بیشتر در حین جراحی است. علاوه بر این، محققان قصد دارند این روش را برای سایر انواع سرطان نیز تطبیق دهند. با این حال، آن‌ها هشدار دادند که این تست تا زمانی که بهینه‌سازی بیشتر نشده و تحت آزمایش‌های بالینی قرار نگیرد، به‌صورت گسترده در دسترس نخواهد بود.

منبع:

NYU Langone Health/NYU Grossman School of Medicine, news release, Feb. 25, 2025.

تهیه کننده: سید طه نوربخش کارشناسی ارشد ژنتیک انسانی

تایید و نظارت: فائزه محمدهاشم متخصص ژنتیک

clinicalgenetics.ir

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

اپندیموما نوعی نادر از تومور است که در مغز یا نخاع ایجاد می‌شود. مغز مسئول کنترل همه عملکردهای بدن از جمله تنفس، ضربان قلب، حافظه و یادگیری، احساسات و حواس مختلف است. نخاع نیز از دسته‌های فیبرهای عصبی تشکیل شده که پیام‌ها را میان مغز و سایر بخش‌های بدن منتقل می‌کند. مغز و نخاع در مجموع، دستگاه عصبی مرکزی (CNS) را تشکیل می‌دهند.

اپندیموما زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌هایی به نام سلول‌های اپندیمال به‌طور مهارنشده‌ای شروع به رشد می‌کنند. این سلول‌ها در دیواره بطن‌ها و مجراهای مغز و نخاع قرار دارند و مایع مغزی-نخاعی (CSF) تولید می‌کنند؛ مایعی که مانند ضربه‌گیر، مغز و نخاع را در برابر آسیب محافظت می‌کند. اپندیموماها می‌توانند از طریق انتقال سلول‌های توموری توسط مایع مغزی-نخاعی به سایر بخش‌های دستگاه عصبی مرکزی گسترش یابند، اما به‌ندرت به خارج از این دستگاه منتشر می‌شوند.

اپندیموما می‌تواند در کودکان و بزرگسالان رخ دهد، اما در کودکان خردسال شایع‌تر است. این نوع تومور حدود ۹٪ از تومورهای مغزی و نخاعی در کودکان را تشکیل می‌دهد و سالانه حدود ۲۰۰ کودک را در ایالات متحده مبتلا می‌سازد.

فهرست مطالب:

انواع اپندیمومای دوران کودکی

علل و عوامل خطر

علائم

روش‌های تشخیص

اهمیت دریافت نظر دوم

مرحله‌بندی و درجه‌بندی تومور

انواع روش‌های درمان

0درمان اپندیمومای مغزی یا ساقه مغز

درمان اپندیمومای نخاعی

درمان اپندیمومای عودکننده

عوامل مؤثر بر پیش‌آگهی

عوارض جانبی و پیامدهای دیررس درمان

مراقبت‌های پیگیری

کنار آمدن با سرطان کودک

انواع اپندیمومای دوران کودکی

انواع مختلفی از اپندیموما بر اساس محل تومور وجود دارد. در کودکان، سه نوع اصلی از این تومور دیده می‌شود:

اپندیمومای Posterior fossa (infratentorial)

این نوع تومور در بخش پایینی مغز، در نزدیکی وسط پشت سر ایجاد می‌شود. در کودکان، بیشتر اپندیموماها در این ناحیه دیده می‌شوند و مخچه و ساقه مغز را درگیر می‌کنند.

مخچه: در بخش پایینی و پشتی مغز قرار دارد (نزدیک وسط پشت سر) و مسئول کنترل حرکات، تعادل و وضعیت بدن است.

ساقه مغز: در پایین‌ترین قسمت مغز و درست بالای پشت گردن قرار دارد و مغز را به نخاع متصل می‌کند. ساقه مغز عملکردهای حیاتی مانند تنفس، ضربان قلب، فشار خون و همچنین اعصاب و عضلات مربوط به بینایی، شنوایی، راه‌رفتن، صحبت‌کردن و غذا خوردن را کنترل می‌کند.

اپندیمومای سوپراتنتوریال (supratentorial)

این تومور در قسمت بالای سر و در ناحیه مخ (cerebrum) ایجاد می‌شود. اپندیموما در این ناحیه از مغز در کودکان کمتر شایع است.

مخ: بزرگ‌ترین بخش مغز است که در قسمت فوقانی سر قرار دارد و مسئول تفکر، یادگیری، حل مسئله، احساسات، گفتار، خواندن، نوشتن و حرکات ارادی است.

اپندیمومای نخاعی

این نوع اپندیموما در کودکان نادر است. بیشتر اپندیموماهای نخاعی در کودکان از نوع اپندیمومای میکسوپاپیلاری هستند که معمولاً در بخش پایینی ستون فقرات ایجاد می‌شوند.

نخاع: ستونی از بافت عصبی است که از ساقه مغز شروع شده و در مرکز پشت امتداد می‌یابد. اعصاب نخاعی پیام‌ها را میان مغز و سایر بخش‌های بدن منتقل می‌کنند، مانند پیامی از مغز برای حرکت دادن عضلات یا پیامی از پوست به مغز برای احساس لمس.

علل و عوامل خطر اپندیمومای دوران کودکی

اپندیمومای دوران کودکی در اثر تغییراتی در عملکرد سلول‌های اپندیمال ایجاد می‌شود، به‌ویژه تغییراتی که نحوه رشد و تقسیم این سلول‌ها را دگرگون می‌سازند. علت دقیق این تغییرات سلولی هنوز ناشناخته است. برای آشنایی بیشتر با روند شکل‌گیری سرطان، به مطلب «سرطان چیست؟» مراجعه کنید.

عامل خطر (Risk factor) هر چیزی است که احتمال بروز یک بیماری را افزایش دهد. در کودکان، ابتلا به یک بیماری ژنتیکی به نام نوروفیبروماتوز نوع دوم (NF2) ممکن است خطر بروز اپندیموما در مسیر بینایی را افزایش دهد. البته، همه کودکانی که این عامل خطر را دارند دچار اپندیموما نمی‌شوند، و برخی کودکان نیز بدون داشتن هیچ عامل خطر شناخته‌شده‌ای ممکن است به این تومور مبتلا شوند.

علائم اپندیمومای دوران کودکی

علائم اپندیموما بسته به محل تومور و سن کودک متفاوت است. اگر کودک شما هر یک از علائم زیر را دارد، ضروری است که با پزشک او مشورت کنید.

علائم اپندیمومای حفره خلفی در کودکان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

تجمع مایع مغزی-نخاعی در مغز (هیدروسفالی) که می‌تواند موجب خستگی، استفراغ، نگاه ثابت رو به پایین، تحریک‌پذیری، کندی در رشد یا افزایش اندازه سر شود.

از دست دادن تعادل یا مشکل در راه‌رفتن

درد گردن

اختلال در عملکرد اعصاب بخش پشتی مغز

علائم اپندیمومای سوپراتنتوریال در کودکان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

تشنج

سردردهای مکرر

تاری دید

حالت تهوع و استفراغ

تغییر در حرکت یا حس بدن

علائم اپندیمومای نخاعی در کودکان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

درد گردن یا کمر

ضعف یا خشکی گردن

ضعف در یکی از پاها یا هر دو پا

مشکل در ادرار کردن

تغییر در عملکرد روده

نکته مهم این است که این علائم ممکن است ناشی از بیماری‌های دیگری غیر از اپندیموما نیز باشند. تنها راه تشخیص قطعی، مراجعه به پزشک است.

آزمایش‌های تشخیصی اپندیمومای دوران کودکی

اگر کودک شما علائمی دارد که احتمال اپندیموما را مطرح می‌کند، پزشک باید بررسی کند که آیا این علائم واقعاً ناشی از اپندیموما هستند یا علت دیگری دارند. پزشک درباره زمان شروع علائم و تکرار آن‌ها سؤال می‌کند، همچنین سابقه پزشکی کودک و خانواده را بررسی می‌کند و معاینه فیزیکی، از جمله معاینه عصبی انجام می‌دهد. بر اساس نتایج این بررسی‌ها، ممکن است انجام آزمایش‌های بیشتری پیشنهاد شود. در صورت تأیید تشخیص اپندیموما، نتایج این آزمایش‌ها در طراحی برنامه درمانی نقش اساسی خواهند داشت.

آزمایش‌های مورد استفاده برای تشخیص اپندیموما در کودکان ممکن است شامل موارد زیر باشند:

تصویربرداری با رزونانس مغناطیسی (MRI) با یا بدون گادولینیوم

در این روش از آهنربا، امواج رادیویی و رایانه برای تهیه مجموعه‌ای از تصاویر دقیق از بخش‌های داخلی مغز و نخاع استفاده می‌شود. ممکن است ماده‌ای به نام گادولینیوم به درون ورید تزریق شود و از طریق جریان خون به بافت‌ها برسد. این ماده می‌تواند در اطراف سلول‌های سرطانی تجمع یابد و آن‌ها را در تصاویر، روشن‌تر و قابل تشخیص‌تر کند. این روش همچنین با عنوان «تصویربرداری تشدید مغناطیسی هسته‌ای (NMRI)» نیز شناخته می‌شود.

نمونه‌برداری (بیوپسی)

اگر نتایج آزمایش‌های اولیه نشان دهند که ممکن است تومور مغزی وجود داشته باشد، می‌توان نمونه‌برداری (بیوپسی) انجام داد. این کار با برداشتن بخشی از جمجمه یا ایجاد یک سوراخ کوچک در آن انجام می‌شود. از طریق این سوراخ، نمونه‌ای از بافت مغز با استفاده از سوزن یا ابزار جراحی برداشته می‌شود. گاهی اوقات، این سوزن با هدایت رایانه‌ای دقیق برای برداشت بافت استفاده می‌شود. پس از آن، پاتولوژیست (آسیب‌شناس) نمونه را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند تا وجود سلول‌های سرطانی را بررسی کرده و درجه‌ی تومور را تعیین کند. اگر سلول‌های سرطانی دیده شوند، پزشک تلاش می‌کند تا در همان عمل جراحی، تا حد ممکن تومور را به‌صورت ایمن خارج کند.

بر روی بافت برداشته‌شده در جریان بیوپسی، آزمایش‌های زیر ممکن است انجام شوند:

ایمونوهیستوشیمی (Immunohistochemistry)

در این آزمایش از آنتی‌بادی‌هایی استفاده می‌شود که به آنتی‌ژن‌های خاصی (نشانگرهای سلولی) در بافت بیمار متصل می‌شوند. این آنتی‌بادی‌ها معمولاً به یک آنزیم یا رنگ فلورسنت متصل‌اند. پس از اتصال به آنتی‌ژن، آنزیم یا رنگ فعال شده و آنتی‌ژن را زیر میکروسکوپ نمایان می‌کند. این آزمایش به تشخیص نوع سرطان و تمایز بین انواع مختلف آن کمک می‌کند.

توالی‌یابی نسل جدید (Next-generation sequencing – NGS)

این روش با استفاده از رایانه، قطعات DNA یا RNA را به‌هم متصل کرده و امکان توالی‌یابی کامل ژنوم، بخش‌های بزرگی از آن، یا توالی‌یابی اختصاصی ژن‌های خاص در سلول‌ها را فراهم می‌سازد. NGS همچنین می‌تواند تغییرات ژنتیکی در نواحی خاصی از ژنوم یا در ژن‌های خاص را شناسایی کند. روش‌های مختلفی از جمله توالی‌یابی کل ژنوم (Whole-genome sequencing)، توالی‌یابی کل اگزوم (Whole-exome sequencing)، بررسی پنل چندژنی و توالی‌یابی رونوشت‌ها (transcriptome sequencing) در این دسته قرار می‌گیرند. این روش‌ها به درک بهتر علل بیماری‌هایی مانند سرطان کمک می‌کنند. NGS همچنین با عنوان “توالی‌یابی موازی گسترده” نیز شناخته می‌شود.

برنامه‌ی طرح مشخصه‌سازی مولکولی (Molecular Characterization Initiative): این برنامه آزمایش‌های مولکولی رایگان را برای کودکان، نوجوانان و جوانانی که به‌تازگی به برخی انواع خاص سرطان مبتلا شده‌اند، ارائه می‌دهد. این طرح بخشی از “ابتکار داده‌های سرطان کودکان (Childhood Cancer Data Initiative) “در مؤسسه ملی سرطان (NCI) ایالات متحده است. برای اطلاعات بیشتر، به صفحه‌ی مربوط به این برنامه مراجعه کنید.

نمونه‌گیری از مایع نخاعی (لومبار پانکچر)

لومبار پانکچر روشی است برای برداشت مایع مغزی-نخاعی (CSF) از کانال نخاعی. در این روش، سوزنی بین دو مهره‌ی ستون فقرات وارد غشاء اطراف نخاع می‌شود تا نمونه‌ای از CSF برداشت شود. این نمونه زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا نشانه‌هایی از سلول‌های توموری پیدا شود. همچنین ممکن است میزان پروتئین و گلوکز آن نیز اندازه‌گیری شود.

دریافت نظر دوم

ممکن است بخواهید برای اطمینان از درستی تشخیص و برنامه درمانی، نظر پزشکی دوم دریافت کنید. در این صورت، باید نتایج آزمایش‌ها و گزارش‌های پزشکی را از پزشک اول دریافت کرده و در اختیار پزشک دوم قرار دهید. پزشک دوم، گزارش پاتولوژی، لام‌های نمونه و تصاویر تصویربرداری را بررسی می‌کند. او ممکن است با نظر پزشک اول موافق باشد، پیشنهادهایی برای تغییر درمان بدهد یا اطلاعات بیشتری درباره سرطان کودک‌تان ارائه کند.

درجات تومور و مرحله‌بندی اپندیمومای دوران کودکی

مرحله‌بندی (Staging) فرایند بررسی وسعت سرطان در بدن است و معمولاً برای برنامه‌ریزی درمان و پیش‌بینی روند بیماری به‌کار می‌رود. با این حال، برای اپندیمومای دوران کودکی سیستم مرحله‌بندی خاصی وجود ندارد. به‌جای آن، تومور بر اساس درجه‌بندی (grading) طبقه‌بندی می‌شود. این درجه‌بندی طبق معیارهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) انجام می‌شود.

درجه‌ی تومور بیانگر این است که سلول‌های سرطانی تا چه اندازه از نظر ظاهری با سلول‌های طبیعی تفاوت دارند، تومور با چه سرعتی ممکن است رشد کرده و گسترش یابد، و احتمال بازگشت (عود) تومور پس از درمان چقدر است. معیارهای WHO همچنین محل تومور در مغز یا نخاع و ویژگی‌های مولکولی یا ژنتیکی تومور را نیز در نظر می‌گیرند.

تومورهای درجه پایین (Grade I) سلول‌هایی دارند که بیشتر شبیه سلول‌های طبیعی‌اند و معمولاً رشد و گسترش آهسته‌تری دارند.

تومورهای درجه میانه تا بالا( Grades II و III ) سلول‌هایی دارند که غیرطبیعی‌ترند و احتمال رشد سریع‌تر و عود بیشتر دارند.

اپندیمومای دوران کودکی اغلب پس از درمان اولیه دوباره عود می‌کند — گاهی حتی تا ۱۵ سال بعد از درمان اولیه. معمولاً تومور در همان محل اولیه‌ی سرطان عود می‌کند، اما می‌تواند به مناطق مجاور نیز گسترش یابد. گسترش تومور به نقاط دوردست نادر است.

انواع درمان برای ependymoma دوران کودکی

چه کسانی کودکان مبتلا به ependymoma را درمان می‌کنند؟

یک هماتولوژیست-انکولوژیست کودکان، یعنی پزشکی که در درمان سرطان در کودکان تخصص دارد، مسئول اصلی برنامه‌ریزی و هدایت درمان ependymoma در کودکان است. این پزشک با سایر اعضای تیم مراقبتی که در درمان تومورهای مغزی کودکان تخصص دارند، همکاری نزدیک دارد. سایر متخصصان ممکن است شامل موارد زیر باشند:

جراح مغز و اعصاب کودکان

متخصص مغز و اعصاب

متخصص کودکان

انکولوژیست پرتودرمانی

پاتولوژیست

پرستار متخصص کودکان

مددکار اجتماعی

انکولوژیست بالینی

متخصص غدد

متخصص توان‌بخشی

روان‌شناس

کارشناس زندگی کودک

متخصص باروری

روش‌های مختلف درمان برای کودکان و نوجوانان مبتلا به  ependymoma

شما و تیم مراقبتی فرزندتان در کنار هم، با در نظر گرفتن عواملی مانند محل تومور، سن و سلامت کلی کودک، و نوع و گرید ependymoma، درباره‌ی برنامه درمانی تصمیم‌گیری خواهید کرد.

برنامه‌ی درمانی شامل اطلاعاتی درباره‌ی خود سرطان، اهداف درمان، گزینه‌های درمانی، و عوارض جانبی احتمالی خواهد بود. پیش از شروع درمان، گفتگو با تیم مراقبتی درباره‌ی آنچه پیش روست بسیار سودمند است.

انواع درمان‌هایی که ممکن است فرزند شما دریافت کند:

جراحی

جراحی برای برداشتن تومور و بخشی از بافت سالم اطراف آن معمولاً نخستین درمان برای ependymoma کودکان است. این جراحی ممکن است برای نمونه‌برداری (جهت تأیید تشخیص)، کاهش علائم ناشی از فشار تومور بر مغز یا نخاع، یا برداشتن حداکثری تومور انجام شود.

پس از جراحی، معمولاً تصویربرداری MRI برای بررسی باقی‌مانده‌ی تومور انجام می‌شود. در صورت باقی‌ماندن تومور، ممکن است جراحی دوم برای برداشتن بیشتر آن انجام شود.

برخی کودکان پس از جراحی، برای از بین بردن سلول‌های سرطانی باقیمانده، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی دریافت می‌کنند. به درمانی که پس از جراحی، برای کاهش خطر عود سرطان انجام می‌شود، درمان کمکی (adjuvant therapy)  گفته می‌شود.

پرتودرمانی

پرتودرمانی نوعی درمان سرطان است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی مانند اشعه‌ی X، سلول‌های سرطانی را می‌کشد یا از رشد آن‌ها جلوگیری می‌کند. Ependymoma با پرتودرمانی خارجی (External Beam Radiation Therapy) درمان می‌شود؛ در این روش، دستگاهی بیرون از بدن، پرتو را به ناحیه‌ی حاوی سرطان می‌تاباند.

برخی روش‌های پیشرفته‌تر پرتودرمانی خارجی برای محافظت از بافت سالم اطراف طراحی شده‌اند، از جمله:

پرتودرمانی تطبیقی (Conformal Radiation Therapy): استفاده از رایانه برای ایجاد تصویر سه‌بعدی از تومور و شکل‌دهی پرتوها مطابق با شکل آن.

پرتودرمانی با شدت مدوله‌شده (IMRT): نوعی پرتودرمانی سه‌بعدی که با پرتوهای نازک و شدت‌های مختلف از زوایای مختلف به تومور می‌تابد.

پرتودرمانی با پرتو پروتون (Proton Beam Therapy):  استفاده از پروتون‌ها برای هدف‌گیری دقیق سلول‌های سرطانی با آسیب کمتر به بافت‌های سالم.

جراحی پرتویی استریوتاکتیک (Stereotactic Radiosurgery): تابش دوز بالای پرتو به‌صورت بسیار دقیق، بدون نیاز به جراحی واقعی، و با استفاده از قاب ثابت روی جمجمه.

کودکان کم‌سن که پرتودرمانی مغزی دریافت می‌کنند، بیشتر در معرض مشکلات رشد و تکامل قرار دارند. به همین دلیل، روش‌هایی مانند پرتودرمانی تطبیقی سه‌بعدی و پرتوی پروتونی در کودکان خردسال در حال بررسی هستند تا اثرات جانبی را کاهش دهند.

شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی (Chemotherapy) از داروهایی برای توقف رشد سلول‌های سرطانی استفاده می‌کند؛ این داروها یا سلول‌ها را می‌کشند یا جلوی تقسیم آن‌ها را می‌گیرند. در درمان ependymoma، شیمی‌درمانی به‌صورت تزریق وریدی انجام می‌شود تا دارو در کل بدن پخش شود.

داروهایی که ممکن است به‌تنهایی یا در ترکیب استفاده شوند عبارت‌اند از:

کربوپلاتین  (carboplatin)

سیس‌پلاتین  (cisplatin)

سیکلوفسفامید  (cyclophosphamide)

اتوپوزاید  (etoposide)

لوموستین  (lomustine)

وینکریستین (vincristine)

ممکن است داروهای دیگری نیز بسته به شرایط استفاده شوند.

کارآزمایی‌های بالینی

کارآزمایی‌های بالینی درمانی، مطالعات تحقیقاتی برای بهبود روش‌های درمانی موجود یا بررسی درمان‌های جدید برای سرطان هستند. به دلیل نادر بودن سرطان‌های دوران کودکی، شرکت در کارآزمایی‌های بالینی گزینه‌ای مهم در نظر گرفته می‌شود.

درمان اپندیمومای مغزی یا ساقه مغز در کودکان

درمان اپندیمومای تازه تشخیص‌داده‌شده در مغز یا ساقه مغز معمولاً با جراحی آغاز می‌شود.

پس از جراحی، برنامه درمانی بیشتر بستگی دارد به:

نوع زیرگروه (ساب‌تایپ) اپندیموما

اینکه آیا پس از جراحی هنوز سلول‌های سرطانی باقی مانده‌اند یا نه

اینکه آیا سرطان به نواحی دیگر مغز یا نخاع گسترش یافته است یا نه

سن کودک

اگر تومور به‌طور کامل برداشته شده و سلول‌های سرطانی گسترش نیافته باشند، درمان ممکن است شامل رادیوتراپی باشد.

اگر بخشی از تومور پس از جراحی باقی مانده باشد، اما سلول‌های سرطانی گسترش نیافته باشند، درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

جراحی دوم برای برداشتن هرچه بیشتر تومور باقی‌مانده

رادیوتراپی

شیمی‌درمانی پیش از رادیوتراپی

اگر سلول‌های سرطانی در مغز و نخاع پخش شده باشند، درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

رادیوتراپی به مغز و نخاع

شیمی‌درمانی

درمان برای کودکان زیر ۱ سال ممکن است شامل موارد زیر باشد:

شیمی‌درمانی

شرکت در یک کارآزمایی بالینی برای بررسی تأثیر رادیوتراپی کانفورمال سه‌بعدی (3D-CRT) یا رادیوتراپی با پروتون

به کودکان زیر ۱ سال، رادیوتراپی داده نمی‌شود.

درمان اپندیمومای نخاعی در کودکان

درمان اپندیمومای میکسوپاپیلاری (درجه ۲) تازه تشخیص‌داده‌شده در نخاع، جراحی است. گاهی پس از جراحی، رادیوتراپی نیز انجام می‌شود.

درمان اپندیمومای نخاعی غیرمیکسوپاپیلاری تازه تشخیص‌داده‌شده نیز جراحی است. برای تومورهای درجه ۲ یا ۳، ممکن است پس از جراحی، رادیوتراپی انجام شود.

درمان اپندیمومای عودکرده در کودکان

درمان اپندیمومای عودکننده در کودکان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

جراحی

رادیوتراپی پرتوی خارجی  (External Beam Radiation Therapy)

شیمی‌درمانی

عوامل پیش‌آگهی در اپندیمومای کودکان

اگر فرزندتان به اپندیموما مبتلا شده، احتمالاً نگران جدی‌بودن بیماری و احتمال بهبودی هستید. به پیش‌آگهی  (prognosis) یعنی احتمال و مسیر احتمالی بیماری می‌گویند. پیش‌آگهی کودک شما به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله:

محل تشکیل تومور در سیستم عصبی مرکزی (CNS)

وجود یا نبود برخی تغییرات ژنی یا کروموزومی در سلول‌های سرطانی

اینکه آیا تومور به‌طور کامل با جراحی برداشته شده است یا نه (اگر برداشته شده باشد، پیش‌آگهی بهتر است)

نوع و درجه اپندیموما

سن کودک در زمان تشخیص

اینکه آیا سرطان به بخش‌های دیگر مغز یا نخاع گسترش یافته است یا نه (اگر گسترش نیافته باشد، پیش‌آگهی بهتر است)

اینکه آیا تومور تازه تشخیص داده شده یا عود کرده است

همچنین پیش‌آگهی به این بستگی دارد که آیا رادیوتراپی داده شده یا نه، نوع و دوز درمان، و اینکه آیا تنها شیمی‌درمانی انجام شده یا نه.

هیچ دو فردی شبیه هم نیستند، و پاسخ به درمان‌ها می‌تواند بسیار متفاوت باشد. تیم مراقبت سرطان کودک شما، بهترین منبع برای گفت‌وگو درباره پیش‌آگهی است.

عوارض جانبی و پیامدهای دیررس درمان سرطان

درمان‌های سرطان ممکن است عوارض جانبی ایجاد کنند. نوع عوارض جانبی بستگی به نوع درمان، دوز آن و واکنش بدن کودک دارد. حتماً با تیم درمان فرزندتان درباره عوارض احتمالی و راه‌های مدیریت آن‌ها گفت‌وگو کنید.

برای اطلاعات بیشتر درباره عوارضی که در طول درمان ایجاد می‌شوند، به بخش عوارض جانبی درمان مراجعه کنید.

پیامدهای دیررس (Late Effects) به مشکلاتی گفته می‌شود که ۶ ماه یا بیشتر پس از درمان ایجاد شده و برای ماه‌ها یا سال‌ها ادامه پیدا می‌کنند. پیامدهای دیررس درمان اپندیمومای کودکان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

مشکلات فیزیکی، مانند اختلال در:

رشد دندان‌ها

شنوایی

رشد و نمو استخوان‌ها و عضلات

عملکرد تیروئید

تشکیل لخته‌های خونی و آسیب به رگ‌های مغزی که می‌تواند به سکته منجر شود

تغییر در خلق‌وخو، احساسات، تفکر، یادگیری یا حافظه

سرطان‌های ثانویه (سرطان‌های جدید)، مانند سرطان تیروئید یا سرطان مغز

برخی از پیامدهای دیررس را می‌توان درمان یا کنترل کرد. مهم است که با پزشکان کودک درباره اثرات طولانی‌مدت درمان گفت‌وگو کنید. برای اطلاعات بیشتر، به بخش پیامدهای دیررس درمان سرطان کودکان مراجعه کنید.

مراقبت‌های پیگیری  (Follow-up Care)

در طول درمان، کودک شما معاینات و آزمایش‌های پیگیری خواهد داشت. برخی از آزمایش‌هایی که در زمان تشخیص انجام شده بودند، ممکن است تکرار شوند تا اثربخشی درمان ارزیابی شود. تصمیم‌گیری درباره ادامه، تغییر یا توقف درمان بر اساس نتایج این آزمایش‌ها انجام می‌شود.

اپندیمومای دوران کودکی ممکن است تا ۱۵ سال یا بیشتر پس از درمان اولیه عود کند. بنابراین، پس از پایان درمان، بررسی‌های منظم ادامه خواهد داشت تا هرگونه تغییر در وضعیت کودک یا بازگشت سرطان مشخص شود.

برنامه بررسی‌های پیگیری ممکن است شامل MRI مغز و نخاع در بازه‌های زمانی زیر باشد:

هر ۳ تا ۴ ماه برای ۲ تا ۳ سال نخست پس از درمان

هر ۶ ماه در سال‌های چهارم و پنجم پس از درمان

سالی یک بار پس از گذشت بیش از ۵ سال از درمان

منبع:

NIH: National Cancer Institute

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

پزشکان در طبقه‌بندی تومورهای مغزی و تعیین روش‌های درمانی، بخشی از تصمیمات خود را بر اساس ژن‌هایی که تومور بیان می‌کند اتخاذ می‌کنند. بر اساس استانداردهای سازمان جهانی بهداشت  (WHO)، فعال‌سازی غیرطبیعی انکوژن FOXR2 صرفاً در نوروبلاستوماهای سیستم عصبی مرکزی (CNS) رخ می‌دهد. با این حال، تحقیقات بیمارستان تحقیقات کودکان سنت جود نشان داده است که فعال‌سازی FOXR2 در چندین نوع مختلف از تومورهای CNS کودکان، عمدتاً در تومورهای مغزی، نیز دیده می‌شود؛ آن هم با پیامدهای بالینی بسیار متفاوت. این یافته‌ها، امروز در نشریه Neuro-Oncology، وابسته به انجمن نورواونکولوژی، منتشر شد.

دکتر جیسون چنگ-هوان چیانگ، نویسنده مسئول مقاله از بخش آسیب‌شناسی سنت جود، گفت:”پیش‌تر از فعال‌سازی FOXR2 به‌عنوان یک نشانگر تشخیصی بالینی برای نوروبلاستوماهای CNS استفاده می‌شد، اما ما به‌طور غیرمنتظره‌ای آن را در تومور عودکننده‌ی بیماری‌ای غیر از نوروبلاستوما مشاهده کردیم و همین موضوع انگیزه‌ای شد تا به‌طور گسترده‌تر در سایر تومورهای مغزی نیز بیان این ژن را مورد بررسی قرار دهیم.”

محققان با استفاده از داده‌های St. Jude Cloud که شامل اطلاعات توالی‌یابی کل ژنوم، اگزوم و RNA بیماران سنت جود است، به جستجوی فعال‌سازی FOXR2 پرداختند. در مجموع، آن‌ها ۴۲ تومور در ۴۱ بیمار با فعال‌سازی FOXR2 را مورد شناسایی قرار دادند. از این تعداد، تنها ۱۱ تومور همان نوروبلاستوماهای CNS بودند که انتظار می‌رفت؛ در حالی که ۳۱ تومور دیگر شامل مجموعه‌ای از گلیوماهای درجه بالا، تومورهای جنینی و تومورهای نادر بودند. این نتایج نشان‌دهنده‌ی وجود یک گروه بزرگ و تاکنون ناشناخته از بیماری است که پیامدهای مهمی برای تشخیص، پیش‌آگهی و درمان دارد.

دکتر امیلی هانزلیک، نویسنده مشترک مقاله از بخش پزشکی کودکان سنت جود، توضیح داد:”وقتی پیامدهای بالینی انواع مختلف تومورهای همراه با فعال‌سازی FOXR2 را بررسی کردیم، تفاوت چشمگیری مشاهده شد. نوروبلاستوماهای CNS با درمان چندوجهی نتایج درمانی فوق‌العاده خوبی داشتند، در حالی که سایر تومورها مانند گلیوماهای درجه بالا و پاینوبلاستوماها نتایج بسیار ناامیدکننده‌ای نشان دادند.”

این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که نباید فعال‌سازی FOXR2 را به‌تنهایی نشانه‌ای قطعی از نوروبلاستوماهای CNS دانست، چراکه این فعال‌سازی در سایر انواع تومور نیز رخ می‌دهد. دکتر چیانگ افزود:”امیدواریم یافته‌های ما به هدایت بیماران به سوی مراقبت‌های بالینی مناسب‌تر کمک کند.”

کشف سازوکارهای ناشناخته فعال‌سازی FOXR2 در انواع مختلف تومورهای مغزی

سازوکارهای فعال‌سازی FOXR2 در تومورهای مغزی تاکنون ناشناخته مانده بود، زیرا شناسایی آن‌ها با روش‌های معمول مولکولی دشوار بود. با این حال، دانشمندان سنت جود با دقت داده‌های ژنومی بالینی موجود در St. Jude Cloud را بررسی کردند تا این تغییرات ظریف را کشف و توصیف کنند.

دکتر آلکسا سیسکار، یکی از نویسندگان مقاله از بخش آسیب‌شناسی سنت جود، که تحلیل داده‌های ژنومی را بر عهده داشت، گفت:”اکنون که این رویدادهای ژنومی را توصیف کرده‌ایم، امیدواریم دیگران نیز بتوانند این تغییرات را در بیماران خود شناسایی کنند.”

در پایان، دکتر چیانگ تأکید کرد:”مطالعه‌ی ما بر اهمیت ترکیب تمامی اطلاعات موجود برای طبقه‌بندی دقیق تومورهای بیماران تأکید می‌کند؛ از جمله یافته‌های مولکولی مانند توالی‌یابی DNA و RNA، بررسی بافت‌شناسی و تصویربرداری. تنها با داشتن یک دیدگاه جامع می‌توانیم ماهیت واقعی یک تومور مغزی را درک کرده و بهترین گزینه درمانی را برای بیمار انتخاب کنیم.”

منبع:

FOXR2 activation is not exclusive of CNS neuroblastoma. Neuro-Oncology, 2025; DOI: 10.1093/neuonc/noaf076

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.

نحوه‌ی تاخوردگی DNA درون هسته‌ی سلول‌های مغزی ممکن است کلید درک یکی از ویرانگرترین انواع سرطان مغز، یعنی گلیوبلاستوما باشد — این نتیجه‌ی یک مطالعه‌ی پیش‌بالینی جدید از پژوهشگران دانشگاه پزشکی وِیل کرنل است که یافته‌های آن در سوم آوریل در نشریه Molecular Cell منتشر شده است. این پژوهش راهی نو برای درک سرطان ارائه می‌دهد؛ راهی که تمرکز را از جهش‌های ژنی به‌سوی ساختار سه‌بعدی و شبکه‌های تنظیمی ژن‌ها معطوف می‌کند.

دکتر افی آپوستولو، دانشیار زیست‌شناسی مولکولی در وِیل کرنل و یکی از رهبران این مطالعه می‌گوید: “گلیوبلاستوما یکی از تهاجمی‌ترین و لاعلاج‌ترین تومورهاست. با وجود شناخت زیادی که از جهش‌ها و ژن‌های دخیل در این بیماری داریم، هنوز راه مؤثری برای مهار آن پیدا نشده. اکنون اما، با نگاهی متفاوت به سراغ این مسئله رفته‌ایم و ممکن است بتوانیم منطق تنظیمی این سرطان را رمزگشایی کرده و نقاط کنترلی جدیدی برای هدف‌گیری درمانی پیدا کنیم.”

وقتی ساختار سه‌بعدی اهمیت پیدا می‌کند

DNA در حالت کشیده حدود دو متر طول دارد، اما باید در هسته‌ای جا بگیرد که اندازه‌اش حدود ۸۰ برابر کوچک‌تر از یک دانه‌ی شن است. این فشردگی باعث می‌شود بخش‌هایی از DNA که از نظر خطی بسیار از هم فاصله دارند، در فضای سه‌بعدی به یکدیگر نزدیک شوند.

آپوستولو می‌گوید:”ما با بررسی سازمان‌دهی DNA در فضای سه‌بعدی، به خوشه‌هایی (hubs) رسیدیم که در آن‌ها نواحی مختلف ژنومی — که به نظر می‌رسد ارتباطی با هم ندارند — در واقع با هم تعامل دارند و به صورت هماهنگ عمل می‌کنند.”

در بدن سالم، این خوشه‌ها فرآیندهای طبیعی مانند رشد جنینی را هدایت می‌کنند. اما در سلول‌های گلیوبلاستوما که از بیماران مختلف جمع‌آوری شد، پژوهشگران دریافتند که ژن‌های سرطان‌زا در این خوشه‌ها تجمع یافته‌اند و با ژن‌هایی ارتباط برقرار کرده‌اند که تا پیش از این نقشی در گلیوبلاستوما نداشتند.

دکتر هاوارد فاین، استاد نورولوژی و مدیر مرکز تومورهای مغزی در بیمارستان نیویورک-پروسبیتریان/وِیل کرنل که در هدایت این مطالعه نقش داشت، می‌گوید:”این مطالعه نشان می‌دهد که ساختار سه‌بعدی DNA در سلول‌های توموری، نقشی کلیدی در رفتار سرطان مغز دارد — نقشی که گاه حتی از جهش‌های ژنی هم مهم‌تر است.”

تغییر رفتار سرطان با خاموش کردن یک خوشه

در این مطالعه تصمیم بر آن شد که اثر خاموشی یکی از این خوشه‌های مرتبط با سرطان مورد بررسی قرار گیرد. با استفاده از سلول‌های توموری گرفته‌شده از بیماران، آن‌ها ابزار ویرایش ژن CRISPR-interference را به کار گرفتند تا یکی از این خوشه‌ها را غیرفعال کنند. نتیجه حاصله حیرت‌انگیز بود: فعالیت بسیاری از ژن‌های متصل به این خوشه کاهش یافت، عملکرد چندین ژن سرطان‌زا مختل شد، و سلول‌های سرطانی توانایی خود برای ایجاد ساختارهایی شبیه تومور را در ظرف کشت از دست دادند.

آپوستولو می‌گوید:”ما توانستیم برنامه‌ی سرطانی سلول‌های گلیوبلاستوما را بازنویسی کنیم و توانایی آن‌ها را برای سازمان‌دهی و شکل‌گیری تومور مختل کنیم.”

چیزی فراتر از سرطان مغز

یافته‌های مربوط به گلیوبلاستوما پژوهشگران را به بررسی آنالیزهای قبلی از ۱۶ نوع مختلف سرطان سوق داد. نتایج نشان داد که خوشه‌های ژنی سه‌بعدی بیش‌فعالی که در گلیوبلاستوما دیده شدند، در سایر سرطان‌ها مانند ملانوما، ریه، پروستات، رحم و غیره نیز وجود دارند. برخی از این خوشه‌ها در بین سرطان‌های مختلف مشترک هستند. نکته قابل توجه اینجاست که بیشتر این خوشه‌ها ناشی از جهش‌های کلاسیک ژنی نیستند — یعنی از شکستگی، مضاعف‌شدگی یا بازآرایی DNA نشأت نمی‌گیرند. بلکه اغلب در اثر تغییرات اپی‌ژنتیکی (نحوه‌ی بسته‌بندی و تنظیم بیان ژن‌ها در سلول) شکل می‌گیرند. برای مثال، پروتئین‌هایی که به توالی‌های خاص DNA  متصل می‌شوند و تصمیم می‌گیرند که یک ژن فعال باشد یا نه، نقش مهمی در شکل‌گیری این خوشه‌ها دارند.

دکتر فاین می‌گوید: “با شناسایی مراکز کنترلی در این ساختار سه‌بعدی، توانسته‌ایم اهداف درمانی جدیدی کشف کنیم. مرحله‌ی بعدی، بررسی نحوه‌ی شکل‌گیری این خوشه‌ها و امکان از هم گسستن ایمن آن‌ها برای مهار رشد تومور خواهد بود. این تحقیق نشان می‌دهد که هدف‌گیری سازمان‌دهی فضایی و اپی‌ژنتیکی ژنوم می‌تواند مکملی برای درمان‌های مولکولی سنتی باشد.”

منبع:

Three-dimensional regulatory hubs support oncogenic programs in glioblastoma. Molecular Cell, 2025; 85 (7): 1330 DOI: 10.1016/j.molcel.2025.03.007

تهیه و تنظیم: سید طه نوربخش

نظارت و تأیید: فائزه محمدهاشم-متخصص ژنتیک

نقل از وب سایت ژنتیک بالینی

این مطلب اولین بار در وب سایت سرطان.ایران. منتشر شد.